Raamventilatie of balansventilatie met WTW – Keuzestress?

Een renovatie zorgt bij veel opdrachtgevers voor de nodige hoofdbrekens. Welke keuzes zijn verstandig voor de toekomst, en hoe houd je grip op kosten en krijg je comfort en een gezond binnenklimaat? Het thema ventilatie speelt hierbij een belangrijke rol. Soms zetten ongegronde aannames, onbekendheid en soms zelfs hardnekkige vooroordelen mensen op het verkeerde been.

Door Clarence Rose
Redactie Marloes Menting

Ventilatie: Er staat veel op het spel

Ventilatie lijkt op het eerste gezicht eenvoudig: frisse lucht erin, vervuilde lucht eruit. In de praktijk maakt de keuze tussen natuurlijke ventilatie en balansventilatie met warmteterugwinning (WTW) behoorlijk verschil voor het comfort en energieverbruik, zeker in een goed geïsoleerd gebouw. En het gaat bij ventilatie om één van de belangrijkste zaken in een woning – de lucht, die je dagelijks inademt. Toch wordt ventilatie bij renovaties vaak pas bekeken nadat isolatie, glas, kozijnen en de verwarmingsinstallatie zijn gekozen. Dat is in feite de verkeerde volgorde: alle woningen hebben, hoe dan ook, goede ventilatie nodig.

Daarbij gaat het in eerste instantie om gezonde binnenlucht, over de keuze voor de manier waarop de lucht in huis wordt ververst, hoeveel invloed het gedrag van bewoners heeft en hoeveel controle er is over het binnenklimaat. Maar niet alleen. De keuze tussen raamventilatie en balansventilatie met warmteterugwinning (WTW) gaat ook over comfort, tocht, geluid én een frisse slaapkamer. Daarnaast gaat over energieverbruik. 

Natuurlijke ventilatie – ja, natuurlijk!

Raamventilatie is voor veel mensen vanzelfsprekend. Zelfs als ze hun huis isoleren, ramen vervangen en alle kieren dichten. Ook al willen ze energiezuinig en comfortabel wonen – zo’n moderne installatie voelt als onnodige poespas. Terecht of niet bestaat de vrees dat het dag en nacht gaat suizen, zoals je soms hoort bij installatie met mechanische afzuiging.

Bovendien, de binnenlucht is zo’n essentieel deel van de beleving van je woning, dat wil je niet overlaten aan apparaten, toch? Je wil gewoon je raam open kunnen zetten, zelf bepalen hoe fris het is in huis. Als je de luchtstroom voelt binnenstromen via ventilatieroosters, klepramen en soms naden en kieren, dat hoort er gewoon bij. En als het koud wordt zet je de kachel wat hoger. Zo deden we het thuis vroeger altijd. 
De eenvoud en directheid van deze manier van ventileren is aantrekkelijk.
En wellicht gaat het niet alleen om verse lucht maar speelt er, juist in dit technologische tijdperk, nog een andere waarde. De behoefte aan verbondenheid met je omgeving, met buiten. Al brengt de moderne mens meer dan 90% van de tijd binnen door, deze verbondenheid is ons dierbaar. Wellicht juist belangrijker voor ons welzijn dan ooit.

Welke manier van ventileren je verder ook kiest, raamventilatie is essentieel voor een fijn en comfortabel woonhuis. Zorg er dus voor minstens een te openen raam in elke ruimte waar mensen verblijven.
Om tot een bewuste keuze te komen voor de manier van ventileren na een energetische renovatie is het besef nodig, dat je altijd, ook al zorgen ventilatoren continue voor de luchtverversing, je ramen open kunt zetten. Wanneer en hoelang je dat wilt. Ook als je kiest voor balansventilatie – de ramen kunnen open, elk moment van de dag, elk seizoen. (Verder beneden zul je lezen dat mensen vanzelf de ramen dichthouden als het koud is en binnen goede luchtkwaliteit. En ook dat de energieverliezen meestal juist wel meevallen.) 

Een bewuste keuze – luchtkwaliteit als uitgangspunt 

Voordat we een keuze maken hoe we (in toekomst) willen ventileren, zoomen we eerst wat dieper in op de vraag waarom we dat überhaupt willen.
Schone lucht is een primaire levensbehoefte, van belang voor onze gezondheid en dat we ons goed voelen. In huis ontstaan voortdurend vocht en verontreinigingen. Alleen al de aanwezigheid van mensen, planten en dieren zorgt voor vocht en andere stoffen, die in de lucht terechtkomen. Nog meer als we bezig zijn met bijvoorbeeld douchen, koken of schoonmaken. Daarnaast komen vanuit het gebouw zelf  en het interieur, zoals wanden en vloerbedekking allerlei stoffen vrij. Ook een vuilnisbak en zelfs een fruitmand kunnen bijdragen aan de uitstoot van geuren, vocht en andere, min of meer schadelijke  gassen. Als we een binnenruimte onvoldoende ventileren loopt de vochtigheid en concentratie van deze vervuilende stoffen dus geleidelijk op.

Naast vele soorten vluchtige organische stoffen, micro-organismen en fijnstof ook CO₂ door ademhaling. Een CO₂-concentratie van boven ongeveer 0,15% (1.500 ppm) wordt als grenswaarde gezien voor voldoende, gezonde luchtkwaliteit. Ondanks dat CO₂ niet de enige verontreiniging is in binnenlucht gebruiken, we CO₂ als indicator voor luchtkwaliteit. CO₂ is namelijk relatief eenvoudig te meten en is sterk gekoppeld aan de aanwezigheid van mensen. Een verhoogde CO₂-concentratie duidt op onvoldoende luchtverversing waardoor ook andere, door mensen veroorzaakte verontreinigingen zich hebben kunnen ophopen.

Lucht is een mengsel dat voor ongeveer 78% uit stikstof en 21% uit zuurstof bestaat. De overige ongeveer 1% bestaat voornamelijk uit argon (circa 0,9%) en kleine hoeveelheden andere gassen, waaronder CO₂ (circa 0,04%). Daarnaast bevat lucht altijd een wisselende hoeveelheid waterdamp. Tijdens het ademen nemen we zuurstof (O₂) uit de lucht op en geven we koolstofdioxide (CO₂) af.

Is raamventilatie voldoende?

Door open ramen of kleppen is in principe voldoende luchtverversing mogelijk. Maar in een goed geïsoleerde woning, waar de wind niet meer vanzelf door kieren en naden naar binnen waait (en daarmee een groot deel van de ventilatie voor zijn rekening neemt) is het zeer de vraag of raamventilatie volstaat. Voor gezonde binnenlucht, zouden we namelijk regelmatig, bijvoorbeeld elk half uur, de ramen flink open moeten zetten. Hoeveel en hoe lang je dan moet luchten, hangt onder andere af van de wind en het temperatuurverschil tussen binnen en buiten. Bij aangenaam weer is regelmatig doorspuien of continue een raam openzetten meestal geen probleem. Maar op een hete zomerdag of bij guur en winderig weer houd je de ramen vanzelf liever dicht. Bovendien is het dan praktisch gezien niet realistisch om dag en nacht de ramen consequent en regelmatig open te zetten en weer dicht te doen om uitkoeling te beperken.

Dus bij raamventilatie moet je als bewoner voortdurend de juiste beslissing nemen: roosters openhouden; ramen op tijd openen; ramen weer sluiten; extra ventileren na douchen; extra ventileren tijdens en na koken; voldoende ventileren in de slaapkamer; rekening houden met wind en buitentemperatuur. In de praktijk gebeurt dat niet altijd. Mensen sluiten een rooster omdat het tocht, zetten een raam dicht vanwege lawaai of vergeten ’s nachts voldoende te ventileren. De ramen permanent open laten staan is geen oplossing voor een energiezuinige woning. Het warmteverlies zou dan zo groot zijn dat isoleren nauwelijks nog zin heeft.

Is mechanische afzuigventilatie dan geen optie?

Een andere mogelijkheid is ventileren via de bekende ventilatieroosters in combinatie met een mechanische ventilatiebox. Daarmee voer je vervuilde en vochtige lucht af via ventielen en stroomt verse buitenlucht via de roosters naar binnen. Maar juist in een goed geïsoleerde woning heeft dit ook nadelen: De continu afgevoerde warme binnenlucht wordt vervangen door koude buitenlucht, waardoor tussen herfst en lente permanent extra warmte nodig is om de woning op temperatuur te houden en het comfortabel te krijgen.

Vraaggestuurde ventilatiesystemen kunnen de ventilatie iets beter aanpassen aan de behoefte. In feite ventileren vraaggestuurde systemen minder dan als wanneer je de mechanische afzuiging continue aan zou hebben staan. Maar ook hierbij gaat warmte verloren, die je in de winter graag in huis wilt houden. En er komt hitte binnen, die je liever buiten houdt in de zomer. Als je al met een mechanisch systeem wil werken kun je het beter gelijk goed doen:

Gezond en comfortabel ventileren: Balansventilatie

Balansventilatie werkt met twee ventilatoren, één die de lucht naar binnen brengt en één die de lucht afvoert. In de warmtewisselaar kruisen de luchtstromen elkaar waardoor de toevoerlucht al op temperatuur is voordat die naar binnen komt. Dat maakt balansventilatie zo comfortabel dat je de binnenlucht continu kunt verversen zonder ernaar om te kijken, zelfs zonder sturing met sensoren, kleppen en andere poespas.

Balansventilatie brengt dus verse buitenlucht naar de woon- en slaapruimten. Aan de andere kant voert ze vervuilde en vochtige binnenlucht direct af uit badkamer, toilet en keuken.
De luchtverversing is continu en de buitenlucht wordt bovendien gefilterd. De filter houdt pollen, stofdeeltjes en een (groot) deel van het fijnstof buiten. Daarmee heeft balansventilatie een belangrijk voordeel dat verder gaat dan energiebesparing: je hebt controle over de kwaliteit van de binnenlucht.

De zure appel: Meer techniek én onderhoud

Met balansventilatie haal je wel techniek in huis: Het ventilatietoestel, kanalen, condensafvoer, geluidsdempers, ventielen. Dat neemt ruimte in beslag en vereist aandacht in het renovatieontwerp. Waar kun je de installatie en de kanalen kwijt, waar komen de ventielen, hoe werk je alles mooi af?
Je hebt een goed ontwerp nodig van de luchtdebieten, zodat niet te veel en niet te weinig lucht in de ruimten komt en dat het hele huis goed wordt geventileerd. Lees hiervoor de blog over doorstroomventilatie.

Natuurlijk moet het systeem zorgvuldig worden aangelegd. Belangrijk is daarbij dat er geen weerstand in de luchtstroom en daarmee geluid ontstaat. Ook moet het systeem vervolgens goed worden ingeregeld. Je wil dat de juiste luchtstroom door de ventielen komt, toch? Bespaar niet op deze tijd en kosten, want het uiteindelijke comfort zit in een goed doordacht en aangelegd systeem, en in de goede inregeling van de ventielen.

Daarnaast vereist het systeem af en toe onderhoud. Filters moeten tijdig worden vervangen (reken op twee keer per jaar) en de ventielen moeten af en toe schoon worden gemaakt. Als de lucht gefilterd is blijven de kanalen schoon. Dus daar heb je, als het goed is, geen omkijken naar. Wel zijn onderdelen van een ventilatietoestel na zo’n 10-15 jaar aan vervanging toe, omdat de draaiende delen (ventilatoren) slijten. Houd daar rekening mee in je onderhoudsplanning.

Balansventilatie staat voor continue afgestemde luchtverversing, filtering en warmteterugwinning. Juist in een moderne, goed geïsoleerde woning kan dat een belangrijke bijdrage leveren aan een comfortabeler en gezonder binnenklimaat.

Hoe zit dat met het geluid?

Een belangrijk voordeel van raamventilatie is dat er geen ventilator in de woning hoeft te draaien. Er is dus geen kans op ventilatorgeluid. Maar bij een professionele aanleg zorgt balansventilatie meestal juist voor meer rust en stilte in huis. Want geluiden van buiten zoals verkeer, buren, vogels, regen of wind dringen juist door een open raam of ventilatierooster naar binnen. Geluiddempende ventilatieroosters, zogenaamde suskasten, kunnen dit probleem iets beperken. Maar voor een slaapkamer aan een drukke weg kan dat geluid een serieus nadeel zijn: juist om ’s nachts voldoende te ventileren moet het raam of rooster openstaan.

Een goed geïsoleerd en luchtdicht gebouw is van nature veel stiller. Dan neem je binnengeluiden sterker waar en kan installatiegeluid eerder storen. Een goed ontworpen modern ventilatiesysteem met gelijkstroommotoren werkt echter zo stil dat je het niet (en als het op volle toeren draait, nauwelijks) kunt horen. 
Het geluid ontstaat met name in het ventilatietoestel zelf. Maar dit geluid is vergelijkbaar met dat van een koelkast en met een deur tussen het toestel en je leefruimte valt dit in het niets. Bij een correcte aanleg van het kanaalsysteem, zonder scherpe bochten, met passende geluidsdempers en voldoende toe- en afvoerventielen hoor je geen geluid of suisen. Als dit toch voor komt, dan is er sprake van een uitvoeringsfout en met een ander soort ventiel of geluidsdemper meestal eenvoudig te verhelpen. 

Hoe zit dat met vocht in huis?

Warme lucht kan meer waterdamp bevatten dan koude lucht. Ook als het buiten regent, bevat koude buitenlucht vaak minder waterdamp dan de lucht in huis. Daarom spreken we over relatieve luchtvochtigheid: de hoeveelheid waterdamp in de lucht, vergeleken met de maximale hoeveelheid die de lucht bij die temperatuur kan bevatten.
In de winter leidt ventilatie met koude buitenlucht daarom tot uitdroging. Zodra de verse lucht binnen opwarmt, daalt de relatieve luchtvochtigheid. Daardoor kan de binnenlucht droog aanvoelen. Als we teveel ventileren in de winter en de relatieve luchtvochtigheid in huis daalt tot onder 30%, drogen je huid en slijmvliezen uit en wordt je makkelijker verkouden.

Ik wil slapen in een koele slaapkamer!

De wens om het in slaapkamers koel te houden lijkt een tegenargument voor balansventilatie – maar is het niet. Ten eerste kun je je ramen open zetten wanneer en hoelang je maar wilt. Dus als het buiten koud is krijg je de slaapkamer makkelijk koud.
De vraag rijst dan of dat niet weer leidt tot te hoge warmteverliezen. Ja, natuurlijk raak je dan de warmte kwijt die je met je WTW terug zou winnen. Maar die schade valt mee. Dat kwam uit grootschalige studies naar het energieverbruik en gebruikersgedrag in passiefhuizen naar voren. Aan de hand van gemonitorde energieverbruiken bleek namelijk statistiek niet te onderscheiden in welke woningen ramen regelmatig open staan en in welke niet. Dat komt omdat mensen, die hun slaapkamerraam ‘s nachts open zetten, meestal in de winter lagere binnentemperaturen voorlief nemen. Dus er niet tegenaan stoken.

In de zomer daarentegen kun je in een passiefhuis juist de hele zomer genieten van aangename koelte. Dat komt o.a. juist door de balansventilatie. Die koelt de binnenkomende lucht op hete dagen voor en voorkomt dus opwarming. Als het s’ avonds weer wat afkoelt stroomt de buitenlucht via een bypass langs de WTW en komt dus rechtstreeks lekker koel naar binnen. En natuurlijk kun je op een zomerse avond de ramen lekker openzetten. Dan helpt raamventilatie om het huis koel te houden en vormt het de optimale combinatie.

Carl-peter Goossen, Bouwnext: “Balansventilatie en raamventilatie gaan goed samen. Bij extreem weer blijven de ramen dicht en is het toch heerlijk fris in huis.”

Goedkoop is duurkoop

Op het eerste gezicht lijkt raamventilatie de makkelijkste en ook goedkoopste oplossing. Maar zo eenvoudig is het niet. Balansventilatie met een warmtewisselaar zorgt juist voor een flinke kostenbesparing ten opzichte van mechanische afvoer of raamventilatie – als we met dezelfde maten meten, dus gelijkwaardige luchtkwaliteit. Het energieverlies bij balansventilatie is dan minimaal terwijl we bij raamventilatie voor de mussen stoken. Natuurlijk verbruiken de ventilatoren elektriciteit, maar de warmtewinst ertegenover maakt ventileren via WTW juist een verstandige keuze voor energiezuinige gebouwen. Ook helpt het überhaupt goed te ventileren om vochtophoping en schimmelvorming (= extra belangrijk in goed geïsoleerde gebouwen!) te voorkomen. 
Daarnaast zijn het gemak van een schoon en schadevrij gebouw en het genot van een gezond en comfortabel binnenklimaat niet in geld uit te drukken.

Synergie, 1+1=3

Er is nog iets: een goede luchtdichtheid en balansventilatie sluiten perfect op elkaar aan. De goede luchtdichting, die je nodig hebt in een geïsoleerd gebouw, is ook een voordeel bij balansventilatie. Als er geen luchtlekken zijn in de gebouwschil kun je namelijk een ongestoorde luchtstroom totstand brengen van de toevoer- naar de afvoerruimten. Daardoor kun je de binnenlucht overal even goed verversen. De luchtkwaliteit binnenshuis is niet meer afhankelijk van hoe de wind waait, wat bij ventilatie via ramen en roosters wel het geval is. De verse lucht komt daar waar je ze hebben wilt en doorstroomt de woning zo doelmatig dat je zelfs met minder luchtstroom een schonere binnenlucht krijgt, efficient en stil. En bij aangenaam weer, of als je naar de regen wilt luisteren zet je gewoon je raam lekker open. Maar het is niet nodig voor een gezonde binnenlucht.

Als het buiten vriest schijnt in Nederland de zon. En de winterzon zorgt voor zo’n 500W per m2 glasoppervlakte. Gratis warmte (in een gebouw zonder zonwerend glas, wel te verstaan). Deze passieve zonne-energie kan de warmteverliezen van een goed geïsoleerdere woning compenseren. Bij passiefhuizen gaat vaak de verwarming weer uit als het vriest.

Waarom luchtdicht bouwen en balansventilatie zo goed samen gaan: de luchtstroom gaat als vanzelf van de verblijfsruimten naar de afvoerruimten. Daardoor krijg je verse lucht waar je die hebben wilt. Overal wordt het fris in huis.

Een pas op de plaats: Ventileren komt vóór isoleren 

Met het isoleren en het dichten van naden en kieren besparen we al gauw tot 30% op het energieverbruik voor verwarming. Maar als je onbewuste luchtwisseling vermindert moet je de lucht wel op een andere manier verversen. Bij aanpak van een niet geïsoleerde woning is de luchtwisseling door naden en kieren vaak meer dan je gemiddeld ventileert door ramen. Dan moet je dus (veel) vaker de ramen openzetten dan je gewend was om voldoende luchtkwaliteit te borgen en dat het niet te vochtig wordt in het gebouw. Daarom ligt balansventilatie met WTW hier dus voor de hand. 
Hiermee blijft het fris in huis en vochtvrij na de isolatiemaatregelen. Door deze volgorde aan te houden is er nog een voordeel: door over te stappen op ventilatie met warmteterugwinning komt dat direct ten goede aan het comfort en de energiebesparing die je wilt bereiken met isoleren.

Met balansventilatie komen dus alle andere energetische maatregelen bij een renovatie tot hun recht: De warmte blijft binnen en de woning heeft nog maar heel weinig warmte nodig in de winter. Je hebt geen tocht meer in je nek maar krijgt direct een veel betere binnenlucht.

Dus, waar ga jij voor?

Raamventilatie is eenvoudig en vormt een directe verbinding met buiten. Maar de luchtkwaliteit binnenshuis is daarbij sterk afhankelijk van het gedrag van bewoners en de weersomstandigheden. Zeker in goed geïsoleerde en luchtdichte gebouwen kan dat voor problemen zorgen.
Balansventilatie brengt meer techniek in huis, maar geeft ons ook de regie. Een continue, voorspelbare en energiezuinige ventilatie zorgt voor meer comfort en een gezond binnenklimaat.
De kracht zit in de combinatie. Balansventilatie voor optimale luchtkwaliteit, raamventilatie voor extra comfort. Samen vormen ze een sterk duo voor een fijn binnenklimaat en veel woonplezier.